چنان كه خداى تعالى در دگر آيت حكايت كرد از ايشان : قُلْ هَلُمَّ شُهَداءَكُمُ الَّذِينَ يَشْهَدُونَ أَنَّ اللَّه حَرَّمَ هذا فَإِنْ شَهِدُوا فَلا تَشْهَدْ مَعَهُمْ ( 1 ) . قوله : * ( مِنْ دُونِ اللَّه ) * بر قول اوّل ، * ( مِنْ دُونِ اللَّه ) * راجع باشد با « شهداء » ، و بر اين قول راجع باشد الى قوله : « و ادعوا » ( 2 ) ، يعنى اين جهودان را به فرياد خوانيد بدون خداى اگر فرياد رسى توانند كردن . * ( إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ ) * ، اگر راست مىگويى در اين دعوى كه كردى كه محمّد از خويشتن مىگويد اين قرآن . قوله : * ( فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا ) * ، آنگه حق تعالى تهديد كرد كافران را در اين آيت به دوزخ ، و خبر داد كه ( 3 ) : معارضهء قرآن نيارى هرگز ، گفت : اگر نكنى ، يعنى معارضه ( 4 ) و خود نكنى چه معلوم آن است كه شما را خود آن علم نيست ، يا اگر هست در وقت معارضه مصروف شوى از آن علم بر قول آن كه صرفه گويد . * ( فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي ) * ، بترسى از آن آتش . و « نار » ، ( 5 ) اسمى علم است دوزخ را ، و « لام » ، در اين جا تعريف عهد است . * ( وَقُودُهَا النَّاسُ ) * ، « وقود » ، آن باشد كه آتش به او بر افروزند ، به فتح و به ضمّ مصدر فعل باشد ، و كذلك : الطَّهور و الطَّهور و الوضوء و الوضوء . گفتند ( 6 ) . هيزم اين آتش آدميان باشند . و سنگها ، در او دو قول گفتند : يكى آن كه ، اين خبر است از عظم شأن آتش دوزخ كه از قوّت به آن جا باشد كه سنگها سوزد ، پس بنگر كه با آدمى چه كند - نعوذ باللَّه منها . و قولى ديگر آن است كه : مراد به « حجارة » ، سنگ كبريت است ، چه آتش با او مسرعتر بود ( 7 ) ، و اين قول عبد اللَّه عبّاس و عبد اللَّه مسعود است و جماعتى از صحابه ، و بر هر دو قول مبالغت است در وصف دوزخ . و در خبر مىآيد كه رسول - صلَّى اللَّه عليه و آله - در وصف دوزخ گفت كه : اين آتش كه شما مىبينى در دنيا جزوى است از هفتاد جزو از آتش دوزخ . و در خبرى

--> ( 1 ) . سورهء انعام ( 6 ) آيهء 150 . ( 2 ) . اساس و همهء نسخهء بدلها : فادعوا ، با توجّه به متن قرآن مجيد تصحيح شد . ( 3 ) . مب : و گفت . ( 4 ) . همهء نسخه بدلها قرآن . ( 5 ) . همهء نسخه بدلها نيز . ( 6 ) . همهء نسخه بدلها : گفت . ( 7 ) . مج ، وز : مسرع باشد ، آج ، لب ، فق ، مر : مسرع شود ، مب : مسروع شود .